Final Fantasy

Hoe Final Fantasy begon als een laatste wanhoopsdaad

De naam Final Fantasy is expres lekker dramatisch gekozen. In 1987 stond Hironobu Sakaguchi op het punt de game-industrie achter zich te laten, en het Famicom-project waar hij aan werkte zag hij als zijn laatste kans, zijn “finale fantasie”. Op 18 december 1987 verscheen deel één in Japan en zette het meteen een paar bouwstenen neer die je later overal terugziet in console-RPG’s, zoals een party-systeem, turn-based gevechten en een episch verhaal rond kristallen en helden. Grappig genoeg werd het precies het omgekeerde van een afscheid, want het spel redde Sakaguchi’s carrière en startte een franchise die nu al tot de langstlopende in games hoort.

De basis van de serie ligt bij de eerste drie NES-delen, met Final Fantasy II in 1988 en Final Fantasy III in 1990. Dat derde deel bleef opvallend lang Japan-only, waardoor westerse spelers pas in 2006 konden instappen via een Nintendo DS-remake. Op de Super Nintendo kwam de echte kwaliteitsboost. Final Fantasy IV introduceerde in 1991 het Active Time Battle-systeem, wat gevechten veel dynamischer maakte dan de klassieke “ik wacht wel op mijn beurt”-flow, en daarna bouwden Final Fantasy V (1992) en Final Fantasy VI (1994) dat fundament verder uit, waarbij VI vaak wordt gezien als het hoogtepunt van de 2D-era.

De grote omslag kwam met Final Fantasy VII in 1997. Door de stap naar PlayStation kreeg je 3D-graphics met polygonale personages op vooraf gerenderde achtergronden, plus een modernere setting met megacorporaties en industriële dystopie in plaats van middeleeuwse kastelen. Dat bleek zowel commercieel als creatief een schot in de roos en zette Final Fantasy definitief wereldwijd op de kaart. In 2001 ging Final Fantasy X door met volledig 3D en voor het eerst stemacteurs, terwijl Final Fantasy XI in 2002 een totaal andere route koos als eerste MMORPG binnen de franchise.

De online koers leverde ook de grootste misstap in de geschiedenis van Final Fantasy op. Final Fantasy XIV verscheen in 2010, maar kreeg zo’n harde ontvangst dat Square Enix besloot het spel volledig opnieuw op te bouwen. In 2013 kwam Final Fantasy XIV: A Realm Reborn uit, en dat groeide daarna uit tot een van de populairste MMORPG’s ter wereld. Het nieuwste genummerde hoofddeel is Final Fantasy XVI uit 2023, waarmee de hoofdserie op zestien officiële delen staat, best bizar als je bedenkt dat het ooit begon als een “laatste poging”.

De unieke identiteit van Final Fantasy als anthologieserie

Final Fantasy werkt als anthologieserie, en dat is meteen het grootste herkenningspunt. Elk genummerd hoofddeel speelt zich af in een eigen universum, dus je krijgt per release een nieuw verhaal, nieuwe personages en een andere toon. Square Enix kiest daarmee bewust niet voor één doorlopende wereld, wat je ontwikkelaarsruimte geeft om risico’s te nemen met thema’s en structuur. Zo zit Final Fantasy VII in een industriële dystopie met megacorporaties en magitech, terwijl Final Fantasy IX juist een sprookjesachtige, middeleeuws aandoende setting pakt.

Toch voelt bijna elk deel nog steeds als Final Fantasy door vaste ingrediënten die steeds terugkomen. Chocobos, die grote vogelachtige rijdieren, duiken in bijna elk universum op en worden gebruikt voor vervoer, races of minigames. Ook Cid is zo’n running gag, meestal als technicus, piloot of uitvinder, maar telkens met een eigen gezicht en achtergrond. Moogles wisselen net zo makkelijk van rol, van shopkeeper tot companion of zelfs speelbaar personage, terwijl summons uit allerlei mythologieën komen en namen als Shiva, Ifrit, Bahamut en Odin in meerdere gedaantes terugkeren.

Terugkerende elementen die de franchise definiëren

Voor de klassieke games zijn vooral het job-systeem en Active Time Battle de gameplay-ruggengraat. Jobs geven personages een duidelijke klasse, denk aan Black Mage, Dragoon of Thief, met bijbehorende skills en rollen. ATB gooit daar tijdsdruk bovenop, waardoor je niet eindeloos kunt treuzelen omdat vijanden dan gewoon eerder aan de beurt zijn. In de praktijk zie je die systemen in verschillende smaken terug, van de ver door te tweaken jobs in Final Fantasy V tot de meer vastliggende rollen in Final Fantasy VII.

Die vrijheid zie je ook terug in de genres waarin Final Fantasy is gaan experimenteren. Zo kreeg je tactical RPG’s met Final Fantasy Tactics, MMORPG’s met Final Fantasy XIV, action RPG’s met Final Fantasy XV en zelfs uitstapjes naar vechtspellen en ritmegames. Sommige werelden waren populair genoeg voor directe vervolgen, waarbij Final Fantasy X als eerste een echte sub-sequel kreeg met X-2 in 2003. Final Fantasy XIII ging nog verder en werd een trilogie met XIII-2 en Lightning Returns, wat laat zien dat het anthologiemodel zowel radicale switches als gerichte uitbreidingen aankan.

Waarom verkoopt Final Fantasy meer dan 200 miljoen exemplaren?

Final Fantasy zit wereldwijd op meer dan 207 miljoen verkochte exemplaren, en daarmee hoort de franchise bij de bestverkopende videogameseries ooit. Dat succes loopt inmiddels over drie decennia en blijft niet beperkt tot games, want ook films, muziek, kaartspellen en boeken leveren stevig mee. De totale bruto-omzet wordt geschat op meer dan 21,8 miljard dollar, wat Final Fantasy in het rijtje zet van de meest winstgevende entertainment-franchises.

Binnen RPG’s staat Final Fantasy qua verkopen op plek twee, achter Pokémon. Voor Square Enix is het de grootste franchise, met een flinke voorsprong op Dragon Quest. Een belangrijk deel daarvan komt doordat de hoofdserie constant doorloopt, terwijl spin-offs en nevenproducten de fanbase breed houden.

Verdeling van de omzet

De inkomsten komen uit meerdere hoeken, waarbij videogames veruit de grootste motor zijn. Tegelijk laten de cijfers zien dat Final Fantasy ook buiten de console en pc stevig scoort, met opvallend sterke resultaten voor muziek en het Trading Card Game.

Final Fantasy is bovendien de bestverkopende videogamemuziekfranchise ter wereld. Soundtracks van componisten als Nobuo Uematsu en Masashi Hamayasu hebben al jaren een status die verder gaat dan “leuke game-muziek”, mede door orkestrale concerten en heruitgaven die blijven verkopen. Dat is niet alleen nostalgie, want veel thema’s zijn inmiddels vaste prik in concertzalen.

Kritisch succes en invloed

Bij Final Fantasy gaan verkoop en reviews vaak hand in hand. Delen als Final Fantasy VI, VII en X worden regelmatig genoemd in lijstjes met beste games ooit, en dat komt niet alleen door het verhaal. Technische sprongen speelden ook een rol, van full-motion video in de jaren negentig tot fotorealistische character models in nieuwere titels. Door die mix van ambitie, tech en toegankelijke RPG-systemen bleef Final Fantasy een referentiepunt voor het genre.

Final Fantasy als pionier in RPG-innovatie

Final Fantasy heeft het RPG-genre buiten Japan groot gemaakt en tegelijk mechanics neergezet die later overal opdoken. Door de jaren heen zat de serie vaak op het snijvlak van nieuwe hardware en nieuwe systemen, waardoor elk tijdperk z’n eigen “FF-moment” kreeg. Het gevolg is dat veel designkeuzes nu vanzelfsprekend voelen, terwijl ze toen nog behoorlijk vooruitstrevend waren.

Evolutie van gevechtssystemen

Het Active Time Battle-systeem uit Final Fantasy IV (1991) was een sleutelstap in de evolutie van turn-based combat. In plaats van een vaste beurtvolgorde hing het tempo af van de snelheid van je units, waardoor je vaker moest reageren en sneller keuzes maakte. Dat systeem werd daarna jarenlang een herkenbaar onderdeel van de serie. Later schakelde Final Fantasy XI (2002) over naar real-time gevechten en verving het random encounters door een naadlozere aanpak, en Final Fantasy XII (2006) trok die lijn door met real-time combat in grote, verbonden gebieden zodat exploration en gevechten meer in elkaar overliepen.

Grafische doorbraken en audiovisuele innovatie

Final Fantasy VII zette in 1997 de stap naar 3D en maakte tegelijk veel indruk met full-motion video’s. In Europa was dit pas het tweede deel dat uitkwam, na Final Fantasy Mystic Quest, en het liet zien dat Japanse RPG’s ook hier een massapubliek konden bereiken. Final Fantasy VIII (1999) ging voor realistischer proporties en was het eerste deel met een vocaal themanummer. Met Final Fantasy X (2001) kwamen stemacteurs erbij, waardoor cutscenes veel filmischer aanvoelden, en Final Fantasy XIII (2009) bracht de serie naar high definition met een gelijktijdige release op PlayStation 3 en Xbox 360, plus een primeur als eerste hoofddeel dat in het Chinees verscheen.

Nobuo Uematsu en de rol van muziek

Nobuo Uematsu is de bekendste componist binnen Final Fantasy en zijn werk is verweven met de identiteit van de franchise. De stijl schiet moeiteloos van grootse orkeststukken naar intieme pianothema’s, precies waardoor die iconische momenten extra hard binnenkomen. Wereldwijd worden die composities nog steeds uitgevoerd in concerten, wat best uniek is voor game-soundtracks.

Hergebruik van werelden en cross-pollination

Final Fantasy XII was in 2006 het eerste hoofddeel dat een bestaande wereld opnieuw gebruikte. Ivalice was eerder al te zien in Final Fantasy Tactics en Vagrant Story, en door die keuze ontstond er meer gedeelde lore dan je gewend was van de genummerde delen. Voor fans werkt dat ook als een extra laag, omdat je verwijzingen anders gaat lezen als je die oudere titels kent. Tegelijk blijft het een uitzondering binnen een serie die meestal met een schone lei begint.